İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Görevlisi Dr. Selman Aksünger, Myanmar'ın Arakanlı Müslümanlara yönelik soykırımından doğan hukuki sorumluluğunu ve kararın Gazze davasına etkilerini AA Analiz için kaleme aldı.
Uluslararası Adalet Divanı (UAD), 19 Kasım'da Gambiya'nın açtığı davada, Myanmar'ın 2017'deki "temizleme operasyonları" sırasında Arakan eyaletinin kuzeyinde Arakanlı Müslümanlara (Rohingya) karşı soykırım işlediğine 6'ya karşı 9 oyla karar verdi. Böylece Divan, tarihinde ilk kez bir devleti soykırımı bizzat işlemekten sorumlu tutmuş oldu.
Divan, 2007'deki Bosna Hersek-Sırbistan kararında Srebrenitsa'da soykırım yapıldığını kabul etti, ancak Sırbistan'ı yalnızca soykırımı önlemediği ve failleri cezalandırmadığı için sorumlu tuttu. 2015'teki Hırvatistan-Sırbistan kararında ise iki tarafın soykırım iddiası da reddedildi. Bu kararlardan sonra hukukçular arasında, Divan'ın çıtasını hiçbir devletin aşamayacağı kanaati yaygınlaştı. Myanmar kararı, bu kanaati boşa çıkararak hem Soykırım Sözleşmesi'ne hem de son yıllarda ciddi şekilde sorgulanan uluslararası hukuka adeta can suyu oldu.
Divan bunu yaparken çıtayı düşürmedi. Soykırım niyetinin, yani bir grubu yok etme amacının, dolaylı delillerden ancak "tek makul sonuç" olması halinde kabul edilebileceğini yineledi (pr. 438). Ancak bu niyetin başka amaçlarla birlikte bulunabileceğini, olayların bütününü yalnızca soykırım niyeti açıklıyorsa şartın yerine geleceğini belirtti (pr. 443).
Myanmar, operasyonların amacının isyanı bastırmak, halkı göçe zorlamak ya da cezalandırmak olduğunu öne sürmüştü. Divan bu açıklamaların hiçbirini ikna edici bulmadı (pr. 451-467). Divan'a göre erkeklerin ve çocukların infazı, toplu tecavüzler, bebeklerin hedef alınması, köylerin yakılması ve kaçan sivillere ateş açılması isyan bastırmakla açıklanamaz (pr. 453).
Kararı önceki davalardan ayıran bir fark da yaşananların nasıl ortaya konduğu. Divan, Bosna ve Hırvatistan davalarında büyük ölçüde eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesinin (ICTY) bulgularına dayandı. Myanmar için böyle bir mahkeme olmaması sebebiyle bu kez olayları Divan kendisi ortaya koydu, kapalı oturumlarda tanıkları dinledi ve anlattıklarını güvenilir buldu (pr. 87-88).
Çocuklar, zorla yerinden etme ve geçmiş saldırılar
Divan'ın gerekçesinde üç unsur öne çıktı. İlki çocuklar. Divan, çocukları hedef alan saldırıların bir topluluğun ayakta kalma gücünü ve eninde sonunda varlığını doğrudan tehdit ettiğini belirtti (pr. 421). Beş yaşından küçük yüzlerce, belki de 2 binden fazla çocuğun öldürüldüğüne dikkati çeken Divan, bunu Arakanlı Müslüman olmaları dışında bir nedenle açıklamanın zor olduğunu söyledi (pr. 422).
İkincisi insanların yurtlarından sürülmesi. Divan, zorla yerinden etmenin tek başına soykırım sayılmasa da soykırım niyetinin işaretlerinden biri olabileceğini belirtti (pr. 407). Köylerin yaklaşık yüzde 40'ının yakılıp yerlerine başka toplulukların yerleştirilmesi, Arakanlı Müslümanlara "artık dönecek bir yeriniz yok" mesajı veriyordu (pr. 409, 413-415).
Üçüncüsü geçmişteki saldırılar. Divan yalnızca 2017'ye bakmadı, 1978 ve 1991-1992'deki askeri kampanyaları ve 2016'da 87 bin kişiyi Bangladeş'e kaçmak zorunda bırakan operasyonları da aynı gruba yönelik sistematik saldırıların parçası olarak gördü (pr. 405-406).
Gazze davasına ve üçüncü devletlere mesaj
Bu yorumlar İsrail'in Gazze'deki eylemleri açısından da doğrudan önem taşıyor. Divan'ın 1978'e kadar giden saldırıları hesaba katması, on yıllardır Gazze'ye defalarca saldıran İsrail için de benzer bir değerlendirmenin önünü açıyor. Divan ayrıca failin elinden gelen her şeyi yapmamış olmasının (pr. 434) ya da doğum oranının fiilen düşmemiş olmasının (pr. 362) soykırım kararına engel olmadığını ortaya koydu.
Divan'ın, savaş hukukuna (uluslararası insancıl hukuk) uyulmuş olsa bile soykırım işlenmiş olabileceğini söylemesi (pr. 304-305), İsrail'in saldırılarını bu yolla meşrulaştırma çabalarını da zayıflatıyor. Divan'a göre Myanmar'ın Arakan'daki bazı grupları terör tehdidi olarak görmesi, operasyonlar asıl olarak sivilleri hedef aldığında soykırım ihtimalini ortadan kaldırmıyor (pr. 451). Bu tespit, saldırılarını Hamas'a karşı askeri operasyon olarak sunan İsrail'in Güney Afrika davasındaki savunmasını doğrudan ilgilendiriyor.
Kararda İsrail'i belki de en çok rahatsız edecek kısım nefret söylemiyle ilgili. Divan, Myanmar ordusunun sosyal medyada organize şekilde yaydığı, Arakanlı Müslümanları "insan altı" ve "şiddet tehdidi" olarak gösteren paylaşımları soykırım niyetinin işaretleri arasında saydı ve bu söylemin üst düzey yetkililerden gelmesinin ayrıca önemli olduğunu vurguladı (pr. 403-404). Myanmar'da olduğu gibi Gazze'de de soykırımın çığırtkanlığı dünyanın gözü önünde yapıldı. Bu yüzden Divan'ın, Filistinlileri "insan kılığındaki hayvanlar" olarak niteleyen, "masum Filistinli yok" ya da "bebekler bile suçlu" diyen İsrailli yetkililerin açıklamalarına da benzer şekilde yaklaşması bekleniyor.
Soykırım kararına karşı çıkan altı yargıç arasında, Güney Afrika-İsrail davasındaki geçici tedbir kararlarının hepsine karşı oy kullanan Ugandalı Yargıç Sebutinde de vardı. Bu yargıçlar, çoğunluğun "yok etme" kavramını "arka kapıdan" genişlettiğini savundu. Karşı oy kullananların çoğu Divan'ın en kıdemli üyeleriyken, kararı destekleyenlerin büyük kısmı daha yakın dönemde seçildi. Divan'ın 15 üyesinden beşinin üç yılda bir değiştiği düşünülürse, İsrail davasında daha olumsuz bir oy dağılımı pek olası görünmüyor.
Kararın belki de en geniş etkisi olacak kısmı soykırımı önleme yükümlülüğüyle ilgili. Divan 2007'deki Bosna kararında, bir devletin soykırımı önlemediği için sorumlu tutulabilmesi için önce soykırımın gerçekleşmiş olması gerektiğini söylemişti. Bu kez bu görüşünden açıkça vazgeçen Divan, ciddi bir soykırım riski karşısındaki bir devletin "kumar oynayamayacağını", sorumluluk için soykırımın gerçekleştiğinin kanıtlanmasının şart olmadığını söyledi (pr. 487).
Bu da İsrail'e silah ve askeri destek veren devletleri doğrudan ilgilendiriyor. Nikaragua'nın Almanya'ya karşı açtığı davada Almanya'nın sorumluluğu, Gazze'de soykırım yapıldığı kesinleşmeden de tartışılabilecek. Divan'ın daha Ocak 2024'te Gazze'deki Filistinlilerin geri dönülmez zarar görme riskinin gerçek ve yakın olduğunu söylediği hatırlanırsa, bu devletlerin "bilmiyorduk" demesi giderek zorlaşıyor.
Davaya müdahil olan Batılı ülkelerin durumu da dikkati çekici. Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda ve İngiltere, Gazze'ye yönelik saldırıların başlamasından yaklaşık beş hafta sonra, 15 Kasım 2023'te ortak bir beyanla davaya dahil oldu ve savundukları bazı görüşler kararda karşılık buldu. Divan Statüsü gereği artık Divan'ın Sözleşme yorumuyla bağlı olan bu ülkelerin, aynı görüşleri İsrail söz konusu olduğunda savunup savunmayacağı merakla bekleniyor.
-Tazminat, yaptırım ve erga omnes
Divan'ın kararına göre Myanmar, Arakanlı Müslümanların güvenli, gönüllü ve onurlu şekilde geri dönmesini sağlamak, mülklerini iade etmek ve onları ayrımcılığa ve zulme karşı korumak zorunda (pr. 615). Bu adımlarla telafi edilemeyen zararlar için de tazminat ödeyecek.
Ancak kararın kağıt üzerinde kalmaması büyük ölçüde diğer ülkelere bağlı. Bu yüzden başta ASEAN ülkeleri olmak üzere bölge ülkelerinin Myanmar'a yaptırım uygulaması, silah satışını durdurması, Min Aung Hlaing yönetimini yalnız bırakması ve Arakanlı Müslümanların dönüşü için baskıyı artırması gerekiyor.
Davanın bir önemi de kimin dava açabileceğiyle ilgili. Gambiya'nın suçların işlendiği bölgeyle doğrudan bir bağı yoktu, ancak Sözleşme'ye taraf her devletin bu yükümlülüklere uyulmasını isteme hakkı olduğu ilkesine, yani erga omnes partes ilkesine dayanarak davayı açtı. Divan bu kez buna mağdurlar adına tazminat isteme imkanını da ekledi. Bu dava, Güney Afrika-İsrail ve Nikaragua-Almanya davalarıyla birlikte, uluslararası hukukun devletlerin insanlığın ortak değerleri karşısında herkese karşı sorumlu olduğu bir düzene doğru evrildiğini gösteriyor.
Son olarak şunun altını çizmek gerekiyor: Kararın Gazze davasına etkisi ne kadar önemli olursa olsun, Arakanlı Müslümanların yaşadıkları başka bir davanın emsali olmanın ötesinde, kendi başına adalet bekleyen bir trajediyi tanıması açısından başlı başına çok önemli. Onlarca yıldır vatandaşlıktan, kimlikten ve yurtlarından mahrum bırakılan ve uluslararası gündemde Ukrayna'daki ya da Filistin'deki mağdurlar kadar yer bulamayan bir halkın acısı, artık dünyanın en yüksek mahkemesince soykırım olarak tescil edildi. Bu karar, uluslararası toplum ve özellikle İslam dünyası için yıllardır süren ihmali telafi etme ve Arakanlı Müslümanlara hak ettikleri korumayı, dönüşü ve onuru sağlama fırsatı sunuyor.
["pr." kısaltması, Uluslararası Adalet Divanı'nın (UAD) karar metnindeki paragraf numarasını ifade etmektedir.]
[Dr. Selman Aksünger, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Milletlerarası Hukuk Anabilim Dalında çalışmalarını yürütmektedir.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
İnsan HaklarıDış PolitikaMyanmarGüncelGazzeDünya